زمستان 1387 (شماره چهارم) (6)
معرفي كتاب «بـحـرالعـلـوم» تأليف أبوليث بلخي
عبدالاحمد ميرزايي
خداوند برای هدایت و روشن شدن دید انسانها برایشان پیامبران و کتابهای آسمانی فرستاده است. این دو، بسان چشمه جوشان و خروشانی است که دائماً بشریّت از آن سیراب میشود. قرآن آخرین و کاملترین کتاب آسمانی میباشد که در اطرافش علوم زیادی به وجود آمده است.
یکی از همین علوم علم شریف تفسیر میباشد که از ابتدای نزول قرآن نمونههای از آن به وجود آمد علماي اسلام در طول تاریخ سعی و تلاشی فراوان برای گسترش این علم و فهم بیشتر دین نموده اند. از همین جهت میبینیم که انبوه تفاسیر از صدر اسلام تاکنون با روشها و گرایشهای متفاوت و گوناگون نوشته شده است یکی از قدیمیترین روشهایي که در تفسیر قرآن رایج و معمول بوده است روش تفسیر «روائی و مأثور» ميباشد که سنت پیامبر و اهل بیت و نیز اقوال صحابه و تابعان که از زمان نزول، شأن نزول، قراین حالیه و مقالیه آن آگاهتر بودند استفاده میکنند.
و ما در این نوشتار میخواهیم تفسیر «بحرالعلوم» را که در قرن چهارم هجری قمری نوشته شده معرفی کنیم.
مؤلف: ابولیث نصر بن محمد بن احمد بن ابراهیم سمرقندی بلخی
ایشان در بین سالهای 301 / 310 متولد شده است و سال 373 و طبق قولی در سال 375 دار فانی را وداع گفته است.
ایشان در سمرقند که از شهرهای ماوراء النهر است متولد شده و برای کسب معارف و علوم دینی روانه بلخ شد و از اساتید آن مرز و بوم بهويژه از ابوجعفر هندوانی بهرهای فراوان برده است و در همان شهر در روز سه شنبه 11 جمادی الثانی وفات نمود و در جوار استادش ابوجعفر هندوانی دفن شد.
مؤلف حنفی مذهب، فقیه، محدث، مفسر و ملقب به امام الهدی میباشد و به کثرت تألیف و اقوال مفید مشهور است. ایشان بدون هیچ مقدمهای وارد تفسیر میشود و در ابتدا چند روایت دربارة فضیلت قرآن و تفسیر میآورد. و تا آخر قرآن را تفسير نموده است. در اين کتاب به روایات پیامبر، اقوال صحابه تابعان استشهاد ميشود اگرچه در بعضی جاها از لغت و تفسیر قرآن به قرآن نیز استفاده میکند.
روایاتي که در این کتاب آمده چند مشکل دارد:
1- روایات مسند نیست و بطور مرسل و مجهول نقل شده و عبارت «بعضی چنین گفتهاند» زیاد گفته ذكر شده اما مشخص نمیکند آن بعض چه کسی است.
2- از افراد ضعیف روایت کرده است.
3- روایات اسرائیلیات و اقوال مختلف را آورده ولی بدون تحلیل و بررسی از کنار آن گذشته است.
دکتر ذهبی: من دو نسخه از آن را در کتابخانه الأزهر دیدم مخطوط و بزرگ میباشد یکی از آن دو نسخه در سه مجلد و دیگری در دو مجلد بود.
آقائی داوودی: نسخه خطی آن در چهار مجلد میباشد.
این تفسیر دو بار تحقیق و چاپ شده است.
1- در سه جلد، توسط «اللجنة الوطنیّة لاحتفال» بغداد در سال 1405 هجری قمری این چاپ توسط دکتر عبدالرحیم الزقّه تحقیق شده است و تا پایان سورۀ مبارکة آل عمران میباشد.
2- در سه جلد، توسط «دارالکتب العلمیّة» بیروت در سال 1414 هجری قمری. محقیقان و تعلیقه نویسان این چاپ، شیخ علی محمد معوّض، شیخ عادل احمد عبد الموجود و دکتر زکریّا عبدالمجید النوتی میباشند و این چاپ تا آخر میباشد.
کتابهایي كه از اين مؤلف تاکنون چاپ است عبارتند از: خزانة الفقة، تنبیه الغافلین فی الوعظ و الاخلاق، عیون المسائل فی الفروع الفقه الحنفی و بستان العارفین. ایشان کتابهای دیگری نیز دارد که چاپ نشده است.
منابع:
1. التفسیر و المفسرون، محمد حسین ذهبی، دار احیا التراث العربی، بیروت
2. التفسیر و المفسرون، محمد هادی معرفت، ترجمه علی خیاط، چ اول 1382ش
3. المفسرون حیاتهم و منهجهم، سید علی ایازی، چ اول
4. آشنائی با تفسیر ومفسران حسین علوی مهر، چاپ 1384
5. طبقات مفسران شیعه، عقیقی بخشایشی، چاپ سوم
تبريكنامه
يك بار ديگر شاهد به ثمرنشستن تلاشهاي بيشائبه افراد حلقة علمي بشارت هستيم.
جناب آقاي
«سيدكريم حسيني»
يكي از افراد فعّال هيئت تحريرية اين حلقه، در همايش
«بلاغ مبين/ 1387ش»
با نوشتن مقالهاي تحقيقي تحت عنوان
تبليغ پژوهشمحور از منظر
قرآن و روايات
صاحب امتياز گرديد.
موفقيت علمي جناب آقاي حسيني را به ايشان تبريك عرض نموده و إنشاءالله كه شاهد درخششي ديگر از ايشان در ساير عرصههاي
علمي ـ پژوهشي باشيم.
هيئت تحريرية
حلقة علمي بشارت
تقويم اين فصل
1. روز مباهلة پيامبر اسلام؛ 24/ ذي الحجه/ 10 هـ .
2. عاشوراي حسيني؛ 10/ محرم/ 61 هـ .
3. شهادت امام سجاد(ع)؛ 12/ محرم/ 95 هـ .
4. ولادت امام باقر(ع)؛ 3/ صفر/ 57 هـ .
5. ولادت امام كاظم(ع)؛ 7/ صفر/ 128 هـ .
6. رحلت پيامبر گرامي اسلام(ص)؛ 28/ صفر/ 11 هـ .
7. شهادت امام حسن مجتبي(ع)؛ 28/ صفر/ 50 هـ .
8. شهادت امام رضا(ع)؛ آخر/ صفر/ 203 هـ .
9. شهادت امام حسنعسكري(ع)؛8/ ربيعالأول/260هـ
10. ميلاد پيامبر اكرم(ص)؛ 17/ ربيع الأول.
11. ميلاد امام صادق(ع)؛ 17/ ربيع الأول/ 83 هـ .