حلقه علمي بشارت

رنگ، آيتي الهي

احمد رضوي

چكيده:

نويسنده در اين نوشتار در پي پاسخ به دو سؤال اساسي دربارة رنگ‌هاست و بعد از توضيح آياتي كه رنگ‌ها در آنها ذكر شده پاسخ سؤالات را بيان نموده و جايگاه رنگ در قرآن و تأثير آن را در هدايت انسان مشخص مي‌نمايد.

مقدمه:

حمد و ثنا مخصوص آن خدایی است که جهان را با قدرت بیکران خود آفريده است[1] و همه چیز را در خدمت انسان قرار داد[2] و انسان را گُل سرسبد موجودات معرفی نمود[3] و فقط هنگام خلقت او بود كه بر خود تبریک گفت[4] و برای فرشتگان سجدة تعظیم را به سمتش واجب نمود[5] و انسان را براي عبودیت آفرید.[6] راه هدایت را بر انسان گشود[7] و قوة شقاوت و سعادت را در نهادش نهادينه كرد[8] تا با انتخاب و ارادة خود، يكي از اين دو راه را بپيمايد[9] و نشانه‌های خود را برایش بیان داشت،[10] از جمله نشانه‌های خداشناسی در عالَم وجود، تنوّع رنگ‌هاست،[11] پدیدة رنگ در انسان‌ها، حیوانات و نباتات دارای ویژگی خاصی است كه انسان را به تفکُّر وا می‌دارد.[12] رنگ‌ها در روح و روان آدمی تأثیر بسزایی دارد و حتی حیوانات بعضی از رنگ‌ها را تشخیص داده و در مقابل آنها عکس‌العمل نشان می‌دهند.

اگر انسان نگاهی به اطراف خود بیندازد و به دقت رنگ‌های مختلف اشیا را بنگرد، درمیابد که هر یک از این رنگ‌ها، ویژگی خاص و تأثیر فراوان در زندگی‌اش دارد. زندگی انسان آمیخته با رنگ‌های گوناگون است، حتی سلیقة هر فرد در انتخاب رنگ متفاوت است. یکی رنگ سفید را دوست دارد، دیگری رنگ سیاه را، و سومی با رنگ سرخ آرامش میابد، ... و گاه در انتخاب رنگ لباس، لوازم خانه، ماشین و... ساعت‌ها فکر می‌کند و با افراد دیگر مشورت می‌نمایند تا بهترين رنگ را انتخاب كرده و زيبايي زندگي‌اش را در رنگ اجناس جستجو مي‌كند.

قرآن کتاب هدایت ماست[13] و به گفتة خودش هرچیزی ـ که در هدایت انسان مؤثر باشد ـ در قرآن ذکر شده، همة اسباب هدایت فراهم است[14] و نشانه‌هایي فراوان از اين عالَم در قرآن برای راهنمایی بشر معرفی شده است. سؤال این است که در قرآن، رنگ چه جایگاهی دارد؟ و آیا رنگ‌های عالَم، در هدایت انسان تأثیر دارد؟ در این نوشتار آیاتی که واژه رنگ و رنگ‌های مختلف را در قرآن مطرح نموده، مورد بررسی قرار مي‌دهیم تا به پاسخ این سؤالات برسیم.

واژة رنگ:

واژة «لون» به معنای «رنگ» با مشتقات خود نـُه بار در قرآن ذکر شده است. ابتدا این آیات را فهرست‌وار ذکر می‌کنیم و بعد به توضیح آنها می‌پردازیم.

1. سورة بقره/69؛ 2. سورة نحل/13 و 69؛ 3. سورة روم/22؛ 4. سورة فاطر/27 و 28؛ 5. سورة زمر/21.

در این آیات رنگ‌های مختلفی به انسان، حیوان، نباتات و جمادات نسبت داده شده است[15] و در چند جا خداوند می‌فرماید: ما باران را فرستادیم و از آن میوه‌ها و نباتات رنگارنگ از زمین رویانیدیم و بعد از مدتی می‌خشکند و رنگشان عوض می‌شود،[16] از این سرسبز شدن و خشکیدن زمین وجود رستاخیز را نتیجه می‌گیرد. در آیه‌ای دیگر از زنبور عسل یاد می‌کند و می‌گوید: از درون شکم آنها نوشیدنی با رنگ‌های مختلف خارج می‌شود که در آن شفا برای مردم است.[17]

از داستان گاو بنی اسرائیل سورة بقره، آیه 69 چنین به دست می‌آید که رنگ‌ها در روحیه افراد تأثیر می‌گذارد، و گاه بعضی از رنگ‌ها باعث شادی و نشاط روح انسان می‌شود و بعضی از رنگ‌ها انسان را به حزن و اندوه فرو می‌برد. در این سوره چنین آمده است: «قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ»؛ (...گاوی باشد زرد یکدست، که بینندگان را شاد و مسرور سازد).

در یکی از آیات قرآن هدف از قبائل و تیره‌های مختلف انساني را شناخت خودشان بیان می‌کند، گرچه همه انسان‌ها از یک پدر و مادرند،[18] اما در چند مورد اختلاف رنگ‌های انسان‌ها را از نشانه‌ها (آیات یا آیه) می‌داند که منظور از نشانه‌ها در قرآن، نشانه‌های خداشناسی و راه‌های هدایت است. بايد به اين نكته توجه داشت كه رنگ‌ها برای همه افراد نشانة خداشناسی نیست، بلکه برای دانشمندان «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ»[19]، برای کسانی که یادآور می‌شوند «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ»[20]، برای کسانی که تفکُّر می‌کنند «إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ»[21] و برای کسانی که صاحب خرد و اندیشه‌اند «إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرَي لِأوْلِي الألْبَابِ»[22] نشانة خداشناسي، توحيد و رستاخيز است.

لازم به يادآوري است كه در زيادي از آيات قرآن، واژة «آيه يا آيات» به معنای لغوی آن یعنی «نشانه یا حکم» ذکر شده است. بنابراين، باید گفت تمام عالَم نشانه‌ای از خداوند متعال است نه فقط رنگ‌ها؛ زيرا زيادي از پديده‌هاي جهان، در قرآن به عنوان آيه مطرح شده است. از جملة نشانه‌هاي خداشناسي براي كساني كه از قدرت تعقّل و انديشة خويش بهره مي‌برند، خلقت آسمان‌ها و زمين، آمد و شد شب و روز، وسائل نقلية دريايي، باران و برف، حركت بادها و ابرهاي معلّق در آسمان است.[23]

چه رنگ‌هایی در قرآن ذکر شده است؟

خداوند در قرآن كريم از پنج رنگ یاد کرده است كه هر کدام در جاي خود از تناسب ويژه‌اي برخوردار است، آن پنج رنگ عبارتند از: رنگ سفید، سیاه، سرخ، زرد و سبز. گرچه از یک رنگ دیگری نیز یاد شده که رنگ «سیاه متمایل به سبز» باشد، اما چون يك رنگ مستقل نيست با مختصري توضيح از آن مي‌گذريم. خداوند می‌فرماید: و آن کس که چراگاه را به وجود آورد، سپس آن را خشک و تیره قرار داد «أحوی».[24]

1) رنگ سفید:

واژة «أبیض» با مشتقات خود دوازده مرتبه در قرآن ذکر شده است.[25]

در سورة یوسف این واژه به معنای اصلی خودش به کار نرفته، بلکه معنای مجازی دارد آنجا که برادران یوسف، یوسف را از نزد پدر بردند و بعد او را در چاه انداختند، وقتی خبر به پدرش حضرت یعقوب رسید، در فراق فرزندش یوسف آنقدر گریه کرد تا اینکه: «وَابْيَضَّتْ عَينَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيم».[26] چشمان حضرت یعقوب کور شده و بینایی خود را از دست داد. این واژه به این معناست که حلقة سیاه رنگ چشم ـ كه بينايي با اوست ـ از بین رفته و سفید شده؛ به دلیل آیه 93 همین سوره که یوسف می‌گوید: پیراهن مرا نزد پدر خود ببرید و بر صورت او بیندازید «یَأت بَصِیراً» تا بینا شود و وقتی به کنعان آمدند و پیراهن را بر صورت پدر انداختند «فَارتَدَّ بَصِیراً»[27] بینا شد.

در سورة بقره وقتی بحث ماه رمضان مطرح می‌شود، چند حکم از احکام روزه بیان شده و بعد می‌گوید: شب‌ها غذا بخورید و بیاشامید تا زمانی که نخ سفید از نخ سیاه را تشخیص دهید، از آن به بعد روزه را آغاز کنید. ملاک تشخیص نخ سفید از سیاه[28] به اصطلاح امروز موقع اذان صبح می‌شود.

در سورة فاطر یکي از نعمت‌های خداوند چنين بيان شده است که از کوه‌ها جاده‌هایی آفرید به رنگ‌های سفید، سرخ و رنگ‌های مختلف ديگر و گاه رنگ کاملاً سیاه.[29] شاید بیانگر رنگ سنگ‌های سفید، سیاه، سرخ و... کوه باشد.

در پنج مورد از آيات، از دست سفید حضرت موسی هنگامی که از گریبان خود بیرون می‌آورد به عنوان معجزة آن حضرت یاد می‌کند، آن دستی که سفيد بود و مي‌درخشيد.[30]

رنگ سفید در عالَمِ پس از مرگ:

قرآن در مواردی می‌گوید: روز قیامت و رستاخیز چهرة گروهی از مردم سفید است و چهرة گروهی دیگر سیاه. آنهایی که چهرة سفید دارند، در رحمت خداوند به سر می‌برند و در بهشت، جاودانند و آنهایی که با چهره‌های سیاه محشور می‌شوند کسانی‌اند که آیات خدا را فراموش کرده و کافر شدند، لذا در عذاب الهی به سر می‌برند.[31] روسفید بودن اصطلاحی است به معنای پیروزی و موفقیت و کامیابی در کار، و روسیاه بودن دقیقاً معنای عکس آن را دارد. در جایی دیگر می‌گوید: مؤمنان در بهشت از نعمت‌های فراوان استفاده می‌کنند، از جمله مایع آشامیدنی آنها سفید رنگ است و دارای لذّتي خاص، كه نه مستی می‌آورد و نه عقل را زایل می‌کند،[32] و اطراف مؤمنان در بهشت همسرانی زیبا چشم است که به شوهران خود عشق می‌ورزند و گویا از لطافت و سفیدی همچون تخم مرغ‌هایی سفید هستند که در زیر بال و پر مرغ پنهان مانده و دست انسانی هرگز آنها را لمس نکرده است.[33]

2) رنگ سیاه:

واژة «أسود» با مشتقات خود هفت مرتبه در قرآن ذکر شده است.[34]

در دو مورد خداوند نحوة برخورد مردم دوران جاهلیت با دختران را بیان می‌کند و می‌گوید: هرگاه به یکی از آنها خبر می‌دادند که صاحب دختری شده است، چهره‌اش سیاه گشته، بسیار غضبناك و ناراحت می‌شد.[35] و درجایی دیگر می‌فرماید: ملائکه را دختران خدا می‌دانستند در حالی که هرگاه خبر دختر بودن فرزندشان را به آنها می‌دادند، چهره‌شان سیاه می‌شد و غضبناک بودند، لذا خدا می‌فرماید: «إِنَّ الإِنسَانَ لَكفُورٌ مُّبِينٌ».[36]

بعضی از مطالب و آياتي كه رنگ سیاه در آنها مورد بحث قرار گرفته است در ضمن توضيحات رنگ سفید مطرح شد.

3) رنگ سرخ:

واژة «حمر» یک مرتبه در قرآن ذکر شده آن هم سوره فاطر آیه 27 که توضیح آن در بیان رنگ سفید گذشت.

4) رنگ زرد:

واژة «صفراء» با مشتقات خود پنج مرتبه در قرآن ذکر شده است.[37]

در داستان گاو بنی اسرائیل گذشت که رنگ این گاو زرد یکدست بود، چنان رنگی که بینندگان از ديدن او لذّت مي‌بردند.

در جایی می‌گوید: بادها زراعت را خشک و زرد رنگ می‌کند و بعد به صورت هیزم درمی‌آید.[38] در اين آیات واقعة رستاخيزِ قيامت به عنوان نتيجه و تشابه دنيا با آخرت، قابل استفاده است كه خداوند مي‌فرمايد: «وَفِي الآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللهِ وَرِضْوَانٌ وَمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلاَّ مَتَاعُ الْغُرُورِ».[39]

در سورة مرسلات خداوند از اهل جهنّم یاد می‌کند و چنین می‌فرماید: در آن روز [قيامت] آنها را به سوی آن چیزی که تکذیب می‌کردند، می‌برند و شعله‌های آتش زبانه می‌زند و شراره‌های پرتاب شدة آتش در سرعت و کثرت همانند یک کاخ است، گویا همچون شتران زرد رنگی هستند که به هر سو پراکنده می‌شوند.[40]

5) رنگ سبز:

واژة «اخضر» با مشتقات خود و همچنین به همراه واژة «مدهامتان» نـُه مرتبه در قرآن ذکر شده است.[41]

خداوند متعال در برخي آیات از سرسبزی زمین یاد می‌کند که از باران به وجود می‌آید و بعد از چندی هم خشک و زرد رنگ می‌شود و باران را یکی از نعمت‌های خود می‌شمارد.[42]

در سورة یس وقتی آن فرد کافر استخوان پوسیده‌ای را به دست می‌گیرد و پودر می‌کند و می‌گوید: چه کسی می‌تواند این استخوان خورد شده را دو مرتبه زنده کند؟! قرآن می‌گوید: بگو آن کسی که برای اولین بار او را خلق کرد و او به همة مخلوقاتش آگاه است. بعد یکی از مشخصه‌های قدرت خداوند را چنین بیان می‌دارد: آن خدایی که از دخت سبز برای شما آتش قرار داد تا از آن آتش استفاده کنید و خود را گرم نگهدارید.[43]

یکی از سنت‌های الهی در عالَم تکوین همین است که بعضی از اشیا قابلیت آتش گرفتن را دارند كه اگر آتشی در جهان هستي نبود، زندگیِ انسان‌ها با مشکلات فراواني مواجه می‌شد و ادامة زندگی برایشان سخت گشته و شايد غيرممكن مي‌گشت.

حضرت یوسف وقتی در زندان بودند، فرمانرواي مصر خوابی دید که همة مُعبران از تعبیرش عاجز و ناتوان ماندند، آن‌گاه به یاد یوسف افتادند که علم تعبیر خواب داشت و خواب دو زندانی را درست تعبیر کرده بود. حضرت يوسف خواب فرمانرواي مصر را تعبیر کرد و دقيقاً همان تعبیر اتفاق افتاد. خواب وی این بود که هفت گاو چاق را هفت گاو لاغر می‌خورد و نيز هفت خوشة خشکیده را دیده بود كه هفت خوشة سبز و بارور را نابود مي‌كند. حضرت یوسف، هفت گاو چاق و هفت خوشة سبز رنگ را به هفت سال فراوانی و وفور نعمت تعبیر كردند، و هفت گاو لاغر و هفت خوشة خشکیده را به هفت سال قحطی و خشك سالي.[44]

رنگ سبز در عالَم پس از مرگ:

در سورة الرحمن خداوند از چهار باغ بهشتی یاد می‌کند که در اختیار مؤمنان و کسانی که از مقام پروردگار خود می‌ترسند «خاف مقام ربه»[45] قرار دارد. دو باغ بالاتر است و دو باغ پائین‌تر،[46] و هر دو باغ دارای نعمت‌های فراوان خداوند است، سرسبز و خرم،[47] مؤمنان در آن باغ‌ها بر تخت‌هایي تکیه زده‌اند که با بهترین و زیباترین پارچه‌های سبز رنگ پوشانده شده است.[48] در جایی دیگر لباس بهشتیان را با رنگ سبز از حریر نازک معرفی می‌کند.[49]

از بررسي آيات شريفة قرآن كريم قابل استفاده است كه در بهشت رنگ سفید و سبز زیاد به چشم می‌خورد؛ زیرا رنگي روشن و جذاب است و تأثیر بسیار مفید در روحیة انسانها دارد و انسان به حالت نشاط به آنها می‌نگرد، و در جهنم رنگ سیاه که باعث غم و اندوه و کدورت قلب انسان می‌باشد، به چشم می‌خورد.

نتيجه:

پاسخ سؤال اول اين است كه در قرآن، رنگ از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است و مخاطب خود را به رنگ‌هاي مختلف توجه مي‌دهد و سرسبزي زمين را پس از بارش باران، حيات و زندگاني اطلاق مي‌كند، و با واژة «تَسُرُّ النَّاظِرِينَ» تأثير رنگ را در روح انسان‌ها اثبات مي‌كند. و اما پاسخِ سؤال دوم را با مختصر توجهي به آيات كريمة قرآن مي‌شود به دست آورد، و اگر تأثير و جايگاه رنگ را در روانشناسي نيز مورد بررسي و دقت قرار دهيم به رموز و نكات بسيار زيبا و دقيقي پي‌خواهيم برد كه مجالي در اين بحث باقي نمانده است.

منابع و مآخذ:

قرآن كريم

1. التحقيق في كلمات القرآن الكريم، علامه حسن مصطفوي، مؤسسة نشر آثار علامه مصطفوي، چاپ اول، 1385.

2. الميزان، علامه سيدمحمدحسين طباطبائي، دارالكتب الإسلاميه، چاپ ششم، 1379.

3. تفسير نمونه، زير نظر آيت الله ناصر مكارم شيرازي، دار الكتب الإسلاميه، چاپ بيست و دوم، 1380.

4. تفسير نور الثقلين، عبد علي بن جمعه عروسي حويزي، تصحيح و تعليق سيّد هاشم رسولي محلاتي، دار التفسير، چاپ سوم، 1383.

5. المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الكريم، محمد فؤاد عبدالباقي، چاپ دوم، 1408هـ .

6. مفردات الفاظ القرآن، الحسين، الراغب الاصفهاني، تحقيق: صفوان عدنان داوودي، دار القلم - دار الشاميه، چاپ اول، 1412هـ .